نگین کویر

یــــزد

يزد ريشه در يسن، يشت و يا يزش- به معناي ستايش ونيايش درزبان فارسي ميانه دارد.
يزد از يزدان به مفهوم پاك ومقدس وبه معني ذات خداوند نيز مي تواند گرفته باشد. پس ميتوان يزد را شهرآفريننده خوبي ها و پاكي ها، و شهرخدا دانست .

از اسامي ديگري كه به يزد نسبت داده شده و در سفرنامه ها يا تواريخ آمده مي توان به اين نامها اشاره كرد:

ايساتيس :

شهرباستاني يزد، در دوره هخامنشي به ايساتيس مشهور بوده و مرحوم عبدالحسين آيتي،محل آن را در دامنه بلندي هاي مهريز ذكر كرده اند. درجغرافياي بطلميوس، از محلي بنام ايستيخاي در بيابان كارمانيا (كرمان) ياد شده كه شايد همان ايساتيس باشد.

كثه :

به معني زندان يا شهر كوچك مي باشد ومنسوب به زندان ذوالقرنين اسكندر است.گفته اند هنگامي كه شماري از بزرگان ايران در ري عليه اسكندر مقدوني بر خاستند، وي آنان را دستگير كرد وهمراه خود به فارس برد. چون به يزد رسيد، زندانيان را درچاهي زندانی كرد و آن محل را كثه ناميد؛ كه به زبان يوناني به معنی زندان است. پس از اينكه اسكندر يزد را ترك کرد، نگهبانان به كمك زندانيان به آباداني وعمران يزد، همت گماشتند.

يزدان گرد :

دوران ساسانيان، به فرمان يزد گرد اول (399-421م)در محل زندان ذوالقرنين (كثه)شهري بنا شد كه آن را (يزدان گرد) نام نهادند.

دارالعباده :

پس از بر آمدن اسلام و گرايش مردم يزد به دين (مبين) اسلام، عنوان (دارالعباد) يا (دارالعباده ) به اين شهر داده شد؛ زيرا علاء الدوله كالنجار، از ملكشاه سلجوقي تقاضاي حكومت يزد را كرده بود، تا درآنجا به عبادت بپردازد .

فرهنگ و گویش و آداب و رسوم:

يزد از سرزمينهاي قديمي و تاريخي است و در ميان ايالتهاي قديمي و بزرگ پارس، اصفهان، كرمان و خراسان قرار داشته است . اين سرزمين از معابر و گذرگاههاي مهم در ادوار تاريخي محسوب ميشده است. اين استان از درگيريها و جنگهاي سياسي تاريخ كشور ايران تا حدودي ايمني داشته است. از طرفي صعب العبور بودن راهها به همراه محدوديت منابع آبي و غيره مانع عمده تسخير اين منطقه توسط بعضي از حكومتهاي بزرگ و كوچك حاشيه و پيرامون اين منطقه در طول تاريخ بوده است. با توجه و گواهي گرفتن از منابع تاريخي آبادي نشيني در اين منطقه از قدمت طولاني برخوردار است. از مظاهر فرهنگ مادي و معنوي كه مردم اين خطه از خود به جاي گذاشته اند و ميراث تاريخي آنها در دوره هاي قديمي به حساب آمده و نشانه هايي از مهر و آناهيتا، ايساتيس و هخامنشي و زندان اسكندر و برج و بارو و كهن دژهاي بزرگ و عظيم و پناهگاههاي متعدد و موبدان و سران ساساني و ابنيه و يادگارهاي بعد از اسلام نظير مساجد و امامزاده ها و مزارها و ... نشانگر فرهنگ و تمدن مردم چه قبل و چه بعد از دوره اسلامي بوده است.
مردم يزد به زبان فارسي رايج با پاره اي ويژ گيهاي گويشي سخن مي گويند و بسياري از واژه ها و تركيبات زيباي فارسي را در گويش خود حفظ كرده اند. در استان يزد برخي ويژگيهاي گويشي ميان شهرستانها ي مختلف محسوس است. معتقدان به آيين زرتشتي در ميان خود هنوز به زبان تياك نشان سخن مي گويد و بويژه مراسم مدهبي خود را با اين زبان انجام مي دهند.

اكثريت قريب به اتفاق مردم استان يزد پيرو دين اسلام و شيعه دوازده امامي هستند به همين دليل مجموعه مراسم تحت تأثير رفتارها و كنشهاي فرهنگي اسلامي و ملي صورت ميگيرد. مراسم عروسي، اعياد ملي و مذهبي نظير عيد نوروز، عيد فطر، عيد غديرخم، عيد مبعث و سالروز تولد پيامر اسلام (ص) و ائمه اطهار (ع) به ويژه نيمه شعبان (سالروز تولد دوازدهمين امام يعني امام مهدي (عج)) به طرزي باشكوه و مفصل برگزار ميشود. مراسم مربوط به جشنها و اعياد زرتشتيان نيز از جذابيت خاصي برخوردار است.مراسم عروسي و همسر گزيني طي مراحلي صورت ميگيرد.خواستگاري، وكيل پرسان، گواه گيران، عروس كشان و پاتختي از جمله اين مراحل است. جشنهاي ماهانه (برابر شدن نام روز با نام ماه مثلاً روز فروردين با ماه فروردين) - جشنهاي فصلي موسوم به گاهنبارها، نوروز جمشيدي و مراسم پنج روز پايان سال، روز تولد آشو زرتشت پيامبر ايران و باستان (روز خرداد از ماه فروردين مصادف به ششم فروردين) و جشن سده يا جشن بزرگداشت آتش اهورا مزدا منصوب به هوشنگ پادشاه پيشدادي در روز دهم بهمن ماه از مهمترين مراسم شادي هستند كه از سوي زرتشتيان باشكوه خاصي برگزار ميشود.

مراسم (نخل برداري) كه از قديم الايام در يزد موسوم بوده است جذابيت خاصي دارد. نخل به عنوان تابوت سومين امام يعني امام حسين (ع) شناخته مي شود. نخل، چوب بستي عظيم به شكل برگ درخت است كه شباهتي به برگ خرما ندارد. نخل با پارچه سياه سر تا پا سياه پوش مي شود و صدها شمشير، قمه و خنجر برهنه با تزئينات خاصي مانند: آئينه ها، ميوه ها، پولكها، منگله ها، دستمال هاي ابريشمي رنگي بر دو طرف بدنه نخل بسته مي شود. در دهه اول ماه محرم و يا در دهه آخر ماه صفر (دو ماه خاص عزاداري شيعيان) نخل توسط مردم عزادار مانند كشتي به حركت درمي آيد و سه دور گرد ميدان محل نخل مي چرخد و آنگاه  آرام ـ آرام به درون آشيانه خود باز مي گردد همراه با چنين مراسمي، روضه خواني، سينه زني و عزاداري انجام مي شود.

صنایع دستی :

صنايع دستي به بخشي از هنر و صنعت گفته مي شود كه با بهره برداري از مواد اوليه بومي و انجام كار اساسي به كمك دست و ابزارهاي سنتي دستي انجام مي پذيرد. منحصر به ساخت محصولاتي مي شود كه بيانگر ذوق هنري و خلاقيت فكري سازندگان آن مي باشد. مهمترين صنايع دستي در استان يزد عبارتند از قالي، قاليچه، گليم، مخمل، زري، چادر شب، دستمال، مرس ريزه جيم، قناويز، اجرامي، شمد، ترمه، پرده، زيلو، روفروشي، كرباس، بقچه، لنگ، كيسه حمام، خورجين، پتو، سفال، سراميك، حصير، كاشي و گيوه. در ميان صنايع دستي قالي بافي، ترمه بافي، زيلوبافي، ساخت سفال سراميك و كاشي از اهميت ويژه اي برخوردار است. شيريني پزي در يزد سابقه طولاني دارد. در يزد شيرينيهاي سنتي مانند باقلوا، قطاب، لوز نارگيل، پشمك، نان برنجي، حاجي بادام تهيه مي شود.

یــــزد

يزد ريشه در يسن، يشت و يا يزش- به معناي ستايش ونيايش درزبان فارسي ميانه دارد.
يزد از يزدان به مفهوم پاك ومقدس وبه معني ذات خداوند نيز مي تواند گرفته باشد. پس ميتوان يزد را شهرآفريننده خوبي ها و پاكي ها، و شهرخدا دانست .

از اسامي ديگري كه به يزد نسبت داده شده و در سفرنامه ها يا تواريخ آمده مي توان به اين نامها اشاره كرد:

ايساتيس :

شهرباستاني يزد، در دوره هخامنشي به ايساتيس مشهور بوده و مرحوم عبدالحسين آيتي،محل آن را در دامنه بلندي هاي مهريز ذكر كرده اند. درجغرافياي بطلميوس، از محلي بنام ايستيخاي در بيابان كارمانيا (كرمان) ياد شده كه شايد همان ايساتيس باشد.

كثه :

به معني زندان يا شهر كوچك مي باشد ومنسوب به زندان ذوالقرنين اسكندر است.گفته اند هنگامي كه شماري از بزرگان ايران در ري عليه اسكندر مقدوني بر خاستند، وي آنان را دستگير كرد وهمراه خود به فارس برد. چون به يزد رسيد، زندانيان را درچاهي زندانی كرد و آن محل را كثه ناميد؛ كه به زبان يوناني به معنی زندان است. پس از اينكه اسكندر يزد را ترك کرد، نگهبانان به كمك زندانيان به آباداني وعمران يزد، همت گماشتند.

يزدان گرد :

دوران ساسانيان، به فرمان يزد گرد اول (399-421م)در محل زندان ذوالقرنين (كثه)شهري بنا شد كه آن را (يزدان گرد) نام نهادند.

دارالعباده :

پس از بر آمدن اسلام و گرايش مردم يزد به دين (مبين) اسلام، عنوان (دارالعباد) يا (دارالعباده ) به اين شهر داده شد؛ زيرا علاء الدوله كالنجار، از ملكشاه سلجوقي تقاضاي حكومت يزد را كرده بود، تا درآنجا به عبادت بپردازد .

فرهنگ و گویش و آداب و رسوم:

يزد از سرزمينهاي قديمي و تاريخي است و در ميان ايالتهاي قديمي و بزرگ پارس، اصفهان، كرمان و خراسان قرار داشته است . اين سرزمين از معابر و گذرگاههاي مهم در ادوار تاريخي محسوب ميشده است. اين استان از درگيريها و جنگهاي سياسي تاريخ كشور ايران تا حدودي ايمني داشته است. از طرفي صعب العبور بودن راهها به همراه محدوديت منابع آبي و غيره مانع عمده تسخير اين منطقه توسط بعضي از حكومتهاي بزرگ و كوچك حاشيه و پيرامون اين منطقه در طول تاريخ بوده است. با توجه و گواهي گرفتن از منابع تاريخي آبادي نشيني در اين منطقه از قدمت طولاني برخوردار است. از مظاهر فرهنگ مادي و معنوي كه مردم اين خطه از خود به جاي گذاشته اند و ميراث تاريخي آنها در دوره هاي قديمي به حساب آمده و نشانه هايي از مهر و آناهيتا، ايساتيس و هخامنشي و زندان اسكندر و برج و بارو و كهن دژهاي بزرگ و عظيم و پناهگاههاي متعدد و موبدان و سران ساساني و ابنيه و يادگارهاي بعد از اسلام نظير مساجد و امامزاده ها و مزارها و ... نشانگر فرهنگ و تمدن مردم چه قبل و چه بعد از دوره اسلامي بوده است.
مردم يزد به زبان فارسي رايج با پاره اي ويژ گيهاي گويشي سخن مي گويند و بسياري از واژه ها و تركيبات زيباي فارسي را در گويش خود حفظ كرده اند. در استان يزد برخي ويژگيهاي گويشي ميان شهرستانها ي مختلف محسوس است. معتقدان به آيين زرتشتي در ميان خود هنوز به زبان تياك نشان سخن مي گويد و بويژه مراسم مدهبي خود را با اين زبان انجام مي دهند.

اكثريت قريب به اتفاق مردم استان يزد پيرو دين اسلام و شيعه دوازده امامي هستند به همين دليل مجموعه مراسم تحت تأثير رفتارها و كنشهاي فرهنگي اسلامي و ملي صورت ميگيرد. مراسم عروسي، اعياد ملي و مذهبي نظير عيد نوروز، عيد فطر، عيد غديرخم، عيد مبعث و سالروز تولد پيامر اسلام (ص) و ائمه اطهار (ع) به ويژه نيمه شعبان (سالروز تولد دوازدهمين امام يعني امام مهدي (عج)) به طرزي باشكوه و مفصل برگزار ميشود. مراسم مربوط به جشنها و اعياد زرتشتيان نيز از جذابيت خاصي برخوردار است.مراسم عروسي و همسر گزيني طي مراحلي صورت ميگيرد.خواستگاري، وكيل پرسان، گواه گيران، عروس كشان و پاتختي از جمله اين مراحل است. جشنهاي ماهانه (برابر شدن نام روز با نام ماه مثلاً روز فروردين با ماه فروردين) - جشنهاي فصلي موسوم به گاهنبارها، نوروز جمشيدي و مراسم پنج روز پايان سال، روز تولد آشو زرتشت پيامبر ايران و باستان (روز خرداد از ماه فروردين مصادف به ششم فروردين) و جشن سده يا جشن بزرگداشت آتش اهورا مزدا منصوب به هوشنگ پادشاه پيشدادي در روز دهم بهمن ماه از مهمترين مراسم شادي هستند كه از سوي زرتشتيان باشكوه خاصي برگزار ميشود.

مراسم (نخل برداري) كه از قديم الايام در يزد موسوم بوده است جذابيت خاصي دارد. نخل به عنوان تابوت سومين امام يعني امام حسين (ع) شناخته مي شود. نخل، چوب بستي عظيم به شكل برگ درخت است كه شباهتي به برگ خرما ندارد. نخل با پارچه سياه سر تا پا سياه پوش مي شود و صدها شمشير، قمه و خنجر برهنه با تزئينات خاصي مانند: آئينه ها، ميوه ها، پولكها، منگله ها، دستمال هاي ابريشمي رنگي بر دو طرف بدنه نخل بسته مي شود. در دهه اول ماه محرم و يا در دهه آخر ماه صفر (دو ماه خاص عزاداري شيعيان) نخل توسط مردم عزادار مانند كشتي به حركت درمي آيد و سه دور گرد ميدان محل نخل مي چرخد و آنگاه  آرام ـ آرام به درون آشيانه خود باز مي گردد همراه با چنين مراسمي، روضه خواني، سينه زني و عزاداري انجام مي شود.

صنایع دستی :

صنايع دستي به بخشي از هنر و صنعت گفته مي شود كه با بهره برداري از مواد اوليه بومي و انجام كار اساسي به كمك دست و ابزارهاي سنتي دستي انجام مي پذيرد. منحصر به ساخت محصولاتي مي شود كه بيانگر ذوق هنري و خلاقيت فكري سازندگان آن مي باشد. مهمترين صنايع دستي در استان يزد عبارتند از قالي، قاليچه، گليم، مخمل، زري، چادر شب، دستمال، مرس ريزه جيم، قناويز، اجرامي، شمد، ترمه، پرده، زيلو، روفروشي، كرباس، بقچه، لنگ، كيسه حمام، خورجين، پتو، سفال، سراميك، حصير، كاشي و گيوه. در ميان صنايع دستي قالي بافي، ترمه بافي، زيلوبافي، ساخت سفال سراميك و كاشي از اهميت ويژه اي برخوردار است. شيريني پزي در يزد سابقه طولاني دارد. در يزد شيرينيهاي سنتي مانند باقلوا، قطاب، لوز نارگيل، پشمك، نان برنجي، حاجي بادام تهيه مي شود.